De watermolen aan de St.Pieterstraat in Valkenburg aan de Geul, die onder de naam de “Oude Molen” officieel bekend staat, droeg in het verleden verschillende namen: Banaalmolen, Herenmolen, Bovenste Molen of Uiterste Molen. De naam “Hollandse Molen” stamt uit de tijd van de Raad van Staten van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Bovenste of Uiterste Molen is de eerste naam van deze watermolen.

De eerste schriftelijke aanwijzing voor het bestaan van de Banaalmolen dateert uit 1244. In die tijd ontstaat een ruiling tussen deze en de Molen van Geulhem. De schrijver van het boek zegt dat uit het document blijkt deze Geulhemse molen als “Nederste Molen” nabij Valkenburg. Deze aanduiding staat hier tegenover de aanduiding Uiterste Molen` waarmee de Banaalmolen bedoeld is.

De inwoners van de Heerlijkheid Valkenburg waren verplicht in de Banaalmolen hun granen te laten malen, zoals uit een oud document uit 1558 blijkt. Vreemd genoeg staat de Banaalmolen niet getekend op de plattegrond van Jacob van Deventer, gemaakt omstreeks 1560. De andere molens worden wel genoemd.

Enkele pachters van de Banaalmolen zijn in die tijd Michiel Scharnen (1618), Willem Keijarts (1624), Hendrik Sleijpen (1643).

De molen wordt belangrijker. Zij speelt een cruciale rol in de toenmalige samenleving van het kleine Valkenburg. De bewoners, de familie Sleijpen, krijgt in de nacht van 8 op 9 april 1696 ongewenst bezoek van een groep Franse soldaten uit La Roche die de molen in brand steken. Zowel molen als woonhuis branden geheel uit. Slechts de muren blijven staan. Eind 1697 kenden de Staten Generaal der Verenigde Provincies “aan de erfgenamen van wijlen Hendrik Sleijpen” enige vergoeding toe wegens geleden schade door de brand.

In de geschiedenis van de Banaalmolen volgen in de jaren daarop volgend vele conflicten en eigendomsovernames. We richten ons op 29 augustus 1804.George van Pallandt, eigenaar van de Oliemolen nabij het Halder, vraagt aan de heer Loysel, prefect van het Departement van de Nedermaas, toestemming om een tweede waterrad aan zijn molen toe te voegen. Na de verkregen toestemming brengt hij het tweede rad echter niet aan, maar bouwt hij tegenover de Oliemolen een geheel nieuwe molen om daarin schors, graan en verfstoffen te gaan malen. Zie hier de korte ontstaansgeschiedenis van de huidige Fransche Molen in de Lindenlaan te Valkenburg.

In deze periode vindt er een naamswijziging van de Banaalmolen naar de Oude Molen plaats.

In 1855 wordt de Oude Molen voor de eerste keer opgenomen door de Provinciale Waterstaat in een proces verbaal. Aan de molen wordt een vast punt – het verkenmerk – aangegeven door een ijzeren bout die is ingeslagen in de noordoostelijke gevel van het gebouw. Het molenpeil, de hoogte tot waar het water mag worden gestuwd, wordt aangegeven door een tweede bout ingeslagen in de mergelmuur langs de rechteroever van de molentak.

We maken een sprong in de geschiedenis naar de openbare verkoop in augustus 1920 van de Oude Molen. Deze komt nu in het bezit van Joseph, Hubert Schyns, koopman te Wittem. Hij koopt de molen voor zichzelf en zijn drie broers: Gaspard, Octave Schyns, koopman te Wittem, Toussaint Schyns, ook koopman te Wittem en Victor Schyns, koopman te Schin op Geul. De gebroeders Schyns zijn ook eigenaar van de Onderste Molen in Mechelen – Wittem.

Op 23 mei 1923 vraagt J.H. Schyns aan B&W van Valkenburg vergunning voor het bouwen van een meelfabriek met een waterturbine van zo’n 70 pk. Er worden geen bezwaren ingebracht tegen dit plan en de vergunning wordt afgegeven in juni. Er staat een voorwaarde in de vergunning: “voor een proeftijd van een jaar”. Het is juni 1923.

In een begeleidend schrijven bij de vergunning aanvraag heeft de heer Schyns een omschrijving van de te bouwen meelfabriek gevoegd. Daarin staat te lezen:

”In het molengebouw wordt de nodige energie verkregen door een dubbele waterturbine van ongeveer 70 pk. In het fabrieksgebouw bevinden zich zes silo’s van beton van gewapend beton die samen 120.000 kg graan kunnen bevatten en waarin het graan wordt verzameld. Onder die silo’s bevinden zich twee transporteurs die het graan naar een dubbele losinrichting voeren die het graan opvoert tot op de zolderverdieping. Verontreinigingen in het graan, in de vorm van onkruidzaden, uitwerpsels van vogels, ratten en muizen, stof, zand, steentje etc. worden door reinigingsmachines verwijderd.

Verder bevindt zich op de zolderverdieping een windas voor het ophalen van zakken graan vanuit de Gosewijnstraat. Tevens een stofzuiger die het in het reinigingsproces verwekte stof opneemt.

Van hier wordt het graan vervoerd naar een machine waarin het wordt gewassen en gedroogd. Daarna wordt het weer opgevoerd naar de tweede verdieping waar het graan opnieuw wordt schoongemaakt in een “trieur”. Een trieur is een machine die vreemde korrels afscheidt als deze in vorm en grootte afwijken van de tarwekorrels. Deze machines noemt men ook wel sorteercylinders.

Een transporteur voert het graan vanuit de trieur naar een schil-kolom waarin het van “brand” wordt gereinigd. Brand is een ziekte in het koren, veroorzaakt door een soort zwam waardoor de korrel uitwendig zwart wordt doch inwendig goed blijft. Op de schil-kolom bevindt zich weer een stofzuiger en naast de schil-kolom staat een “plansichter”. Deze plansichter is een zeefmachine waarmee het maalgoed wordt gezeefd en de korreldeeltjes op grootte worden gesorteerd. In de beschrijving wordt vermeld dat deze plansichter wordt gebruikt voor het vervaardigen van bloem.

Het graan komt daarna op de eerste verdieping in de diagonaalbreker en wordt vervolgens gemalen tussen vier koppels maalstenen waarop een stofzuiger werkt die op de tweede verdieping opgesteld staat. Darna wordt het meel gemengd in twee mengmachines.

Het hierboven omschreven productieproces draait in die tijd al 24 op 24 uur. Op volle toeren zelfs. Schyns “vergeet” daarvoor een definitieve vergunning bij B&W van Valkenburg aan te vragen. Dit gebeurt op 25 april 1925. Na verkregen toestemming draait de grote meelfabriek jaren dag en nacht. De crisisjaren gaan zelfs aan de gebroeders Schyns voorbij. Men draait topjaren !

Het inmiddels opgerichte bedrijf “Fa. Schyns – Hermens” (genoemd naar het echtpaar) importeert graan, bewerkt en verkoopt het eindproduct aan Zuid Limburgse boeren. Dit draait goed tot de Tweede Wereldoorlog in mei 1940 uitbreekt. De import stagneert. Vanaf 1941 legt men zich toe op het drogen van granen. Na de bevrijding in september 1944 wordt de activiteit rond de Oude Molen minder. De gebroeders Schyns leggen zich meer toe op de Onderste Molen in Mechelen.

Vanaf 1960 wordt er niet meer gemalen in Valkenburg. Het grote, witte gebouw aan de St.Pieterstraat krijgt een voornamelijk opslagfunctie. Zo af en toe wordt er wat haver geplet. Het doet de molen en zijn machines geen goed. Na bijna 25 jaar stilstand wordt de molen in juli 1984 gekocht door Alexis Maria Theodorus Christiaan Plantaz. Ook eigenaar sinds 1973 van de Muggenmolen in Eijsden. Dhr. Plantaz gaat met nieuwe energie het herstel van de Oude Molen te lijf. Zijn bedoeling om weer te gaan malen dwingt hem vele reparaties te verrichten. Met hulp van 77-jarige molenbouwer Hubert Adriaens uit Weert wordt de klus geklaard.

Tekst en foto's: Fons Winteraeken, Tv Valkenburg © 2003